Giao dịch là kinh doanh, không phải canh bạc: bài học đầu tiên từ Andrew Aziz

Bạn đã từng thấy những quảng cáo kiểu "kiếm tiền từ ngày đầu tiên", "chỉ cần một chiến lược đơn giản". Andrew Aziz, tác giả How to Day Trade for a Living, nói rằng ông luôn thấy thú vị khi gặp những người tin vào các quảng cáo đó và sẵn sàng trả tiền cho chúng.

Ngay trong chương mở đầu, Aziz viết rằng bài học quan trọng nhất cuốn sách muốn để lại là: giao dịch trong ngày (day trading) không giúp bạn giàu nhanh. Giao dịch trong ngày là mở và đóng lệnh trong cùng một ngày, không giữ lệnh qua đêm. Nó không giống cờ bạc hay xổ số. Ông dẫn một số liệu hiếm hoi được công bố: tại bang Massachusetts (Mỹ), toà án yêu cầu các công ty môi giới công khai hồ sơ khách hàng, và số liệu cho thấy sau 6 tháng giao dịch, chỉ 16% người giao dịch trong ngày có lãi. Rơi vào nhóm 84% còn lại là chuyện rất dễ.

Vậy điều gì phân biệt hai nhóm đó? Câu trả lời của Aziz xoay quanh một ý: bạn đang kinh doanh, hay đang đánh bạc?

Lý do phổ biến nhất khiến người mới thất bại

Aziz viết:

"In my opinion, the most common reason that people fail in day trading is that they do not regard it as a serious business. They instead treat it as a form of gambling that will quickly and easily make them rich." Theo tôi, lý do phổ biến nhất khiến mọi người thất bại khi giao dịch trong ngày là họ không coi nó là một công việc kinh doanh nghiêm túc. Thay vào đó, họ đối xử với nó như một hình thức cờ bạc sẽ giúp họ giàu lên nhanh chóng và dễ dàng.

Ông mô tả kiểu người này khá rõ: giao dịch như một thú vui, vì thấy "ngầu", vì thích được người khác nể. Họ chơi một chút trên thị trường nhưng không bao giờ dành công sức để học bài bản. Có thể họ gặp may vài lần, nhưng sớm muộn thị trường sẽ trừng phạt họ.

Aziz kể chính câu chuyện của mình. Lúc mới vào nghề, ông mua 1.000 cổ phiếu một công ty dược ở giá 4 USD và bán ra trên 10 USD sau khi công ty công bố tin tốt, lãi hơn 6.000 USD chỉ trong vài phút. Ông thừa nhận đó là may mắn thuần tuý, vì khi ấy ông "thật sự không biết mình đang làm gì". Cảm giác "kiếm tiền dễ thế" khiến ông tự tin sai chỗ, và chỉ trong vài tuần sau ông mất sạch 6.000 USD đó vì những lệnh sai khác. Ông còn nhận xét: với nhiều người, lệnh sai đầu tiên cũng là lệnh cuối cùng, vì họ cháy tài khoản và rời thị trường luôn.

Bài học ở đây rất đáng nhớ: một lệnh thắng nhờ may mắn có thể nguy hiểm hơn một lệnh thua, vì nó dạy bạn sai.

Hai quy tắc đầu tiên của Aziz

Aziz mở sách bằng hai quy tắc:

"Rule 1: Day trading is not a strategy to get rich quickly." Quy tắc 1: Giao dịch trong ngày không phải là chiến lược làm giàu nhanh.

"Rule 2: Day trading is not easy. It is a serious business, and you should treat it as such." Quy tắc 2: Giao dịch trong ngày không dễ. Đó là một công việc kinh doanh nghiêm túc, và bạn nên đối xử với nó đúng như vậy.

Vài trang sau, ông nhắc lại Quy tắc 2 bằng một câu mạnh hơn:

"Never forget Rule 2: day trading is a business, and it's an intensely serious one." Đừng bao giờ quên Quy tắc 2: giao dịch trong ngày là một công việc kinh doanh, và là một công việc cực kỳ nghiêm túc.

Vì sao lại khó đến vậy? Aziz giải thích: trên thị trường, bạn không tạo ra tiền. Số tiền bạn muốn kiếm thuộc về những trader khác, và họ không có ý định đưa nó cho bạn. Bạn đang cạnh tranh với những người chuyên nghiệp, có học hành bài bản, có công cụ tốt và rất nghiêm túc với việc kiếm tiền. Chỉ "khá hơn trung bình" là chưa đủ.

Hãy so sánh với việc mở một nhà hàng

Để thấy rõ "kinh doanh" nghĩa là gì, Aziz đề nghị so sánh nghề giao dịch với mở một tiệm pizza hay một nhà hàng.

Mở nhà hàng tốn rất nhiều tiền ngay từ đầu: thuê mặt bằng, mua thiết bị, tuyển và đào tạo nhân viên, bảo hiểm, giấy phép. Và dù bỏ ra ngần ấy, bạn vẫn không chắc sẽ có lãi.

Nghề giao dịch thì dễ bắt đầu hơn nhiều: bạn có thể mở tài khoản giao dịch hôm nay, không mất phí, và giao dịch ngay ngày mai. Tất nhiên Aziz nói rõ: đừng làm vậy trước khi học bài bản.

Dòng tiền cũng dễ quản lý hơn. Một người nhập khẩu hàng hoá có thể gặp đủ thứ rắc rối: nhà cung cấp, vận chuyển, hải quan, chất lượng, và tiền bị "kẹt" suốt quá trình. Còn trong giao dịch, nếu lệnh đi sai hướng, bạn có thể cắt lỗ, tức đóng lệnh chấp nhận một khoản lỗ nhỏ, chỉ trong vài giây bằng một cú nhấp chuột. Bắt đầu lại cũng dễ. Muốn dừng hẳn thì chỉ cần đóng tài khoản và rút tiền.

Đây là điểm mạnh của nghề, nhưng cũng chính là cái bẫy. Vì quá dễ bắt đầu, nhiều người bước vào mà không chuẩn bị gì, điều mà họ sẽ không bao giờ làm nếu phải bỏ ra hàng trăm triệu đồng để mở một nhà hàng.

Doanh nghiệp nào cũng cần đủ đồ nghề

Nếu coi giao dịch là kinh doanh, bạn cần những thứ mà bất kỳ doanh nghiệp nào cũng cần. Aziz liệt kê bốn nhóm:

1. Kế hoạch kinh doanh. Bạn sẽ dùng chiến lược nào, đầu tư bao nhiêu cho việc học, máy tính, màn hình, phần mềm và các công cụ khác. Aziz khuyên người mới dành một khoản ngân sách riêng cho việc học trong năm đầu tiên.

2. Học hành bài bản. Aziz hỏi: bạn có dám mổ cho bệnh nhân chỉ sau khi đọc một hai cuốn sách không? Có hành nghề luật hay kỹ sư sau vài video YouTube không? Giao dịch cũng vậy. Ông khuyên luyện tập trên tài khoản mô phỏng (demo) ít nhất ba tháng trước khi dùng tiền thật.

3. Vốn khởi nghiệp. Đây là phần nhiều người bỏ qua nhất.

"Like any other business, you need some money to start your trading business, including money for buying a good computer and three monitors, plus sufficient capital to actually begin trading with. Many businesses, including day trading businesses, fail because the entrepreneur founders lack adequate startup capital and cannot keep tight control of their overhead costs." Như mọi doanh nghiệp khác, bạn cần một số tiền để khởi động việc kinh doanh giao dịch, gồm tiền mua một máy tính tốt và ba màn hình, cộng với đủ vốn để thực sự bắt đầu giao dịch. Rất nhiều doanh nghiệp, kể cả các doanh nghiệp giao dịch, thất bại vì người sáng lập thiếu vốn khởi nghiệp đầy đủ và không kiểm soát chặt chi phí vận hành.

Giải thích hai khái niệm:

• Vốn khởi nghiệp (startup capital) là số tiền cần có để bắt đầu: tiền mua công cụ, tiền học, và số vốn dùng để giao dịch. Aziz nhấn mạnh phải có đủ tiền để duy trì giai đoạn đầu khi bạn mới chỉ hoà vốn, vì sẽ mất thời gian trước khi bạn sống được bằng nghề này.
• Chi phí vận hành (overhead costs) là các khoản phải trả đều đặn để duy trì hoạt động, dù lời hay lỗ. Với nhà hàng là tiền điện, tiền thuê nhà. Với trader là internet, phí giao dịch, phần mềm, nền tảng, phí tham gia cộng đồng nếu có.

Aziz chỉ ra hai sai lầm hay gặp. Thứ nhất, người mới cắt giảm những thứ thiết yếu như việc học, công cụ, nền tảng để "giữ vốn". Ông gọi đó là cố làm quá nhiều với quá ít, tạo ra một vòng xoáy căng thẳng và giao dịch theo cảm xúc. Thứ hai, người thiếu vốn mà vẫn muốn sống bằng giao dịch sẽ có xu hướng chấp nhận rủi ro cao hơn để đạt mục tiêu, và điều đó gần như chắc chắn sẽ phá huỷ tài khoản.

Ngược lại, có đủ vốn giúp người mới được phép mắc những lỗi của người mới, và sửa điểm yếu sớm trước khi bị buộc phải rời thị trường.

4. Công cụ và dịch vụ phù hợp: internet tốc độ cao, sàn môi giới tốt, nền tảng khớp lệnh nhanh, công cụ lọc cơ hội giao dịch, và một cộng đồng trader để học hỏi.

Nhà hàng không thể đóng cửa giờ trưa vì "không có hứng"

Đây là đoạn mà nhiều người nhớ nhất trong chương mở đầu:

"You can't close the restaurant at lunchtime because you aren't feeling well or you're not in the mood or you didn't have time to order enough groceries for the kitchen staff to prepare meals with. You must always be ready. The day trading business is no different." Bạn không thể đóng cửa nhà hàng vào giờ trưa chỉ vì thấy không khoẻ, không có tâm trạng, hay chưa kịp đặt đủ nguyên liệu cho bếp. Bạn phải luôn sẵn sàng. Kinh doanh giao dịch trong ngày cũng không khác gì.

Với Aziz, "nghiêm túc" có nghĩa rất cụ thể: dậy sớm, chuẩn bị mỗi ngày cho những mã bạn định giao dịch, và sẵn sàng trước khi thị trường mở cửa. Không có chuyện mở biểu đồ lúc giá đang chạy rồi mới bắt đầu nghĩ.

Áp dụng cho trader vàng ở Việt Nam: trước phiên London hoặc New York, bạn đã phải đánh dấu xong vùng giá, có kịch bản Mua/Bán, biết hôm nay có tin gì, và biết mức rủi ro tối đa cho mỗi lệnh. Chưa chuẩn bị xong thì cũng giống nhà hàng chưa có nguyên liệu: không nên mở cửa.

Không cửa hàng nào ngày nào cũng có lãi

Ở chương về quản lý rủi ro, Aziz dùng lại hình ảnh này theo một hướng khác:

"Imagine you have a restaurant or coffee shop; would you be profitable every single day? No." Hãy tưởng tượng bạn có một nhà hàng hay quán cà phê; bạn có lãi mỗi ngày không? Không.

Có ngày quán vắng khách, doanh thu không đủ trả lương nhân viên hay tiền thuê nhà. Nhưng cũng có những ngày đông khách. Ông chia sẻ rằng khoảng 30% số lệnh của ông thua, nhưng tổng thể ông vẫn có lãi đều đặn, vì giao dịch là kinh doanh dựa trên thống kê và xác suất, không phải chuyện đúng hay sai ở từng lệnh. Các trader giỏi đều có rất nhiều khoản lỗ nhỏ.

Đây chính là khác biệt giữa người kinh doanh và người đánh bạc: người kinh doanh nhìn sổ sách cả tháng, người đánh bạc nhìn từng ván.

Bạn đang kinh doanh hay đang đánh bạc?

Tự kiểm tra bằng mấy câu hỏi dưới đây (Apex tổng hợp từ các ý của Aziz):

• Tôi có kế hoạch giao dịch viết ra giấy chưa, gồm chiến lược, rủi ro mỗi lệnh, giờ giao dịch?
• Tôi đã luyện trên tài khoản demo đủ lâu chưa, hay đang dùng tiền thật để học?
• Vốn của tôi có đủ để chịu được giai đoạn đầu chưa có lãi không, hay tôi đang cần lãi ngay để trang trải?
• Tôi có biết rõ chi phí hằng tháng của việc giao dịch không?
• Hôm nay tôi đã chuẩn bị xong trước phiên chưa?
• Tôi đánh giá kết quả theo cả tháng hay theo từng lệnh?

Nếu phần lớn câu trả lời là "chưa", nhiều khả năng bạn vẫn đang ở tư thế của người đánh bạc, dù bạn không cố ý.

Tóm lại

• Giao dịch không phải cách làm giàu nhanh, và không dễ.
• Lý do phổ biến nhất khiến người mới thất bại là coi nó như cờ bạc thay vì kinh doanh nghiêm túc.
• Dễ bắt đầu không có nghĩa là dễ thành công. Hãy chuẩn bị như thể bạn đang mở một nhà hàng: kế hoạch, học hành, vốn khởi nghiệp, công cụ.
• Thiếu vốn và cắt giảm thứ thiết yếu dẫn tới giao dịch theo cảm xúc và rủi ro quá mức.
• Sẵn sàng trước giờ mở cửa mỗi ngày.
• Như mọi cửa hàng, không phải ngày nào cũng có lãi. Hãy nhìn kết quả theo cả chuỗi.

Bước tiếp theo, hãy đọc Chiếc kiềng 3 chân của trader để biết ba nền tảng mà "doanh nghiệp giao dịch" của bạn cần có.

Nguồn tham khảo

• Andrew Aziz, How to Day Trade for a Living, Chương 1 "Introduction" (Quy tắc 1 và 2, so sánh với nhà hàng, vốn khởi nghiệp và công cụ), Chương 2 "How Day Trading Works" (định nghĩa giao dịch trong ngày) và Chương 3 "Risk and Account Management" (ví dụ quán cà phê).

Giao dịch ngoại hối, vàng, cổ phiếu và các sản phẩm đòn bẩy có rủi ro cao và có thể mất toàn bộ vốn. Bài viết chỉ nhằm mục đích giáo dục, không phải lời khuyên đầu tư và không hứa hẹn lợi nhuận.